Karadeniz Kültürü 2026: Lazlar, Hemşinliler ve Gürcüler Rehberi

Doğu Karadeniz’in yeşil yamaçlarında aynı vadide dört farklı dil duyabilir, tek bir düğünde hem tulumun hem kemençenin sesine rastlayabilirsiniz. Karadeniz kültürü, tek bir halkın değil; Lazların, Hemşinlilerin, Gürcülerin ve Karadeniz Türklerinin yüzyıllar boyunca aynı dağlarda, aynı derelerin kıyısında örüp ortak bir dokuya dönüştürdüğü zengin bir mirastır.

Bu rehberde Karadeniz kültürünü özellikle Artvin ve Rize kıyısı üzerinden ele alıyoruz: hangi ilçede hangi topluluğun yaşadığını, Lazcanın ve Gürcücenin bugünkü durumunu, horonun ve tulumun hikâyesini, karalahanadan hamsiye uzanan mutfağı, yayla göçünü, festivalleri ve atmacacılık gibi kaybolmaya yüz tutmuş gelenekleri kaynaklara dayanarak anlatıyoruz.

Karadeniz Kültürü Nedir? Doğu Karadeniz’in Kültür Haritası

Karadeniz kültürü denildiğinde akla ilk gelen horon, kemençe ve hamsidir; ancak bölgeyi yakından tanıyanlar bu kültürün aslında bir mozaik olduğunu bilir. Sinop’tan Gürcistan sınırına kadar uzanan kıyı şeridinde ortak bir yaşam biçimi vardır: dik yamaçlarda tarım, yaylaya göç, ahşap evler, çay ve fındık bahçeleri, bol yağmur ve bu yağmurun büyüttüğü yeşil.

Bu ortak zeminin üzerinde ise her topluluk kendi rengini korur. Doğu Karadeniz’in en doğusunda, Rize’nin Pazar ilçesinden Gürcistan sınırına uzanan kıyıda Lazlar yaşar. Kaçkar Dağları’nın eteklerinde Hemşinliler yayla kültürünü sürdürür. Artvin’in iç kesimlerinde, Çoruh ve kolları boyunca Gürcüler ile Türkler yan yana yaşar.

Vikipedi’deki Artvin maddesi bu çeşitliliği tek cümleyle özetler: il nüfusunu Gürcüler, Hemşinliler, Türkler ve Lazlar oluşturur. Yani Artvin, Karadeniz kültürünün bütün katmanlarını tek bir ilin sınırları içinde görebileceğiniz nadir yerlerden biridir.

Kabaca bir harita çizmek gerekirse şöyle düşünebilirsiniz: kıyıda Laz ve Hemşin kültürü, iç kesimde Gürcü ve Türk kültürü baskındır. Ancak bu çizgiler keskin değildir; evlilikler, göçler, ortak pazarlar ve yaylalar sayesinde topluluklar yüzyıllardır iç içe geçmiştir. Bir Arhavili düğününde Hemşin tulumcusu çalabilir, Borçka’daki bir yaylada Lazca bir türkü söylenebilir.

Karadeniz kültürünü bir arada tutan birkaç ortak değer vardır. Birincisi misafirperverliktir: Karadeniz kültüründe kapıya gelen yabancıya çay ikram etmeden onu göndermek ayıp sayılır. İkincisi dayanışmadır; imece, Karadeniz kültürünün dik yamaçlarda hayatta kalma stratejisidir. Üçüncüsü doğayla kurulan yakın ilişkidir: yağmur, sis, dere ve orman Karadeniz kültürünün türkülerinden yemeklerine kadar her yerde karşınıza çıkar. Dördüncüsü ise müziktir; Karadeniz kültüründe acı da sevinç de horonla, tulumla ve kemençeyle ifade edilir.

Karadeniz kültürünü anlamanın en iyi yolu, onu bir müze vitrini gibi değil, yaşayan bir gündelik hayat olarak görmektir. Sabah çay bahçesine çıkan kadınlar, akşam köy kahvesinde tavla oynayan yaşlılar, yaz başında hayvanlarını yaylaya çıkaran aileler Karadeniz kültürünün bugünkü taşıyıcılarıdır.

Artvin ve Rize’de Hangi İlçede Kim Yaşar?

Okuyucularımızın en çok sorduğu soru şu: Hangi ilçe Laz, hangisi Hemşinli, hangisi Gürcü? Kaynaklarda net olarak yer alan bilgileri aşağıdaki tabloda bir araya getirdik.

Tablodaki bilgiler Vikipedi’nin Artvin, Lazlar, Hemşinliler ve Türkiye Gürcüleri maddelerine dayanır. Artvin maddesinde aktarılan 1886 Rus nüfus sayımına göre de Lazlar Arhavi ve Hopa’da, Hemşinliler eski adı Makriyal olan Kemalpaşa’da, Gürcüler Borçka, Murgul ve Şavşat bölgelerinde, Türkler ise Ardanuç ve Şavşat’ta yoğundu.

Bugün Artvin’in dokuz ilçesi vardır: Merkez, Ardanuç, Arhavi, Borçka, Hopa, Kemalpaşa, Murgul, Şavşat ve Yusufeli. TÜİK verilerine göre ilin nüfusu 2025’te 167.531’dir; Arhavi 22.025 kişiyle ilin en kalabalık üçüncü ilçesidir.

İlçelerde Laz, Hemşinli ve Gürcü Nüfus Oranı Bilinir mi?

Bu konuda dürüst olmak gerekiyor: Türkiye’de 1965’ten bu yana ana dil ya da etnik köken sorulan bir nüfus sayımı yapılmamıştır. Bu nedenle “Arhavi’nin yüzde kaçı Laz” ya da “Borçka’nın yüzde kaçı Gürcü” gibi sorulara verilebilecek resmi ve güncel bir rakam yoktur. İnternette dolaşan ilçe bazlı yüzdeler tahminlere dayanır ve kaynakları genellikle belirsizdir.

Elimizdeki güvenilir tarihsel veriler ise şunlardır:

• 1922: Artvin’in 63.786 kişilik nüfusunun 21.590’ı, yani yaklaşık üçte biri Gürcü (İmerhevili) olarak kaydedilmiştir.
• 1935: Türkiye genelinde ana dili Lazca olanların sayısı 63.253’tür.
• 1965: Türkiye genelinde ana dili Lazca olan 26.007, Gürcüce olan 34.330 kişi sayılmıştır. Ana dili Gürcüce olanların oranı en yüksek Artvin’dedir: yüzde 3,7.
• 2007: Lazca konuşanların sayısı yaklaşık 20-22 bin olarak tahmin edilmektedir.

Bu rakamları yorumlarken dikkatli olmak gerekir. 1965 sayımı yalnızca ana dili, yani evde ilk öğrenilen dili sorar. Kendini Laz ya da Gürcü olarak tanımlayan ama ilk dili Türkçe olan milyonlarca kişi bu sayılara girmez. Örneğin 1965’te Lazcayı ikinci dil olarak konuşanların sayısı 59.101’dir; ana dil olarak konuşanların iki katından fazladır.

Kısacası Karadeniz kültürünün topluluk dağılımı yüzdelerle değil, yaşanmışlıkla ölçülür. Arhavi ve Hopa’nın kıyı köylerinde Lazca hâlâ yaşlıların sohbetinde duyulur; Maçahel’in köylerinde Gürcüce türküler söylenir; Kemalpaşa’nın yukarı köylerinde Hemşin tulumu çalar.

Lazlar ve Laz Kültürü

Lazlar, Karadeniz kültürünün en tanınan ama belki de en az doğru bilinen topluluğudur. Batı Türkiye’de bütün Karadenizlilere “Laz” denmesi yaygın bir alışkanlıktır; oysa Lazlar, kendine özgü dili ve gelenekleri olan belirli bir topluluktur ve Doğu Karadeniz’in en doğu ucunda yaşar.

Vikipedi’ye göre Türkiye’deki Lazlar Rize’nin Fındıklı, Ardeşen, Pazar ve Çamlıhemşin ilçeleri ile Artvin’in Arhavi, Hopa ve Borçka ilçelerinde yaşar. Kırım Savaşı ve 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından bir kısmı Marmara ve Batı Karadeniz kıyılarına göç etmiştir.

Lazlar bugün Hanefi mezhebinden Sünni Müslümandır. Kaynaklara göre daha önce Hristiyan olan Lazlar 15. yüzyılın son çeyreğinden 17. yüzyıla kadar uzanan süreçte İslam’a geçmiştir. Bu uzun tarih, Laz köylerindeki pek çok yer adında ve gelenekte izini sürdürür.

Arhavi, Laz kültürünün kalbi sayılan yerlerden biridir. İlçenin Lazca adı Arǩabi’dir. Adın kökeni kesin olarak bilinmese de Romalı vali Arrianus’un eserinde “Arxavís” adlı bir nehirden söz ettiği, Osmanlı döneminde ise adın “Arxave” biçiminde kullanıldığı aktarılır.

Laz kültürünün en belirgin özellikleri dil, müzik ve mizahtır. Laz fıkraları Türkiye’nin her yerinde anlatılır; ancak bu fıkraların çoğu Lazları değil, genel bir “Karadenizli” tiplemesini anlatır ve gerçek Laz kültürünü yansıtmaz. Lazları tanımak isteyenler için en iyi adres fıkralar değil; köy düğünleri, festivaller ve bir Laz evinin sofrasıdır.

Laz kültürünün günümüzdeki en bilinen temsilcilerinden biri, Hopa doğumlu müzisyen Kazım Koyuncu’dur. Lazca ve Türkçe şarkılarıyla Karadeniz müziğini bütün Türkiye’ye tanıtan Koyuncu, 2005’te genç yaşta hayatını kaybetmiş, ancak şarkıları bölgede hâlâ her düğünde söylenmektedir. Laz müzisyen Birol Topaloğlu da Lazca halk şarkılarını derleyip kaydederek bu mirası yaşatanlardan biridir.

Laz kültürünü Arhavi’de yaşamak isteyenler için Arhavi gezilecek yerler rehberimizde köyleri, köprüleri ve vadileri ayrıntılı olarak anlattık.

Lazca: Dil Ailesi, Lehçeler ve Bugünkü Durumu

Lazca, Türkçe ile akraba değildir. Lazca, Güney Kafkas (Kartvel) dil ailesine mensuptur; bu ailede Gürcüce, Megrelce ve Svanca da yer alır. Lazcaya en yakın dil Megrelcedir; o kadar yakındır ki bazı dilbilimciler ikisini aynı dilin lehçeleri sayar.

Lazcanın Türkiye’de birkaç lehçesi vardır. Arhavi’de ve Fındıklı’nın Viǯe bölgesinde konuşulan lehçeye Arkabuli adı verilir. Pazar, Ardeşen ve Hopa’da ise farklı lehçeler konuşulur. Lehçeler arasındaki farklar, aynı vadinin iki yakasındaki köylerin bile birbirini zaman zaman zor anlamasına yol açabilir.

Lazca uzun süre yazıya geçirilmeden, kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarıldı. Bugün kullanılan Latin harfli Laz alfabesi 1984’te Fahri Kahraman ve Wolfgang Feurstein tarafından geliştirildi. Alfabede Türkçede bulunmayan sesler için ǩ, ǯ, ʒ gibi özel harfler yer alır.

Lazcanın geleceği ise endişe verici. UNESCO‘nun Tehlike Altındaki Dünya Dilleri Atlası, Lazcayı “kesinlikle tehlikede” diller arasında gösterir. Bu, dilin artık çocuklara ana dil olarak öğretilmediği anlamına gelir. Lazca bugün daha çok yaşlı kuşağın dili olarak yaşıyor.

Umut veren gelişmeler de var. 2013’ten itibaren Türkiye’de ilkokul ve ortaokullarda Lazca seçmeli ders olarak okutulmaya başlandı. Lazca sözlükler, çocuk kitapları, müzik albümleri ve sosyal medya hesapları dilin genç kuşaklarla buluşmasına yardım ediyor.

Bölgeye gelen misafirler için birkaç Lazca kelime öğrenmek, yerel halkla sohbet başlatmanın en sıcak yoludur:

• Xelaǩaoba: Selam, merhaba
• Ǩai ndğalepe: İyi günler
• Ho: Evet

Bir Arhavi köyünde yaşlı bir teyzeye Lazca selam verdiğinizde göreceğiniz gülümseme, Karadeniz kültürünün misafirperverliğini anlatan en güzel andır.

Hemşinliler: Yayla Kültürünün Taşıyıcıları

Hemşinliler, Karadeniz kültürünün yayla ile en çok özdeşleşen topluluğudur. Vikipedi’ye göre Hemşinliler başta Rize olmak üzere Artvin, Erzurum ve Trabzon illerinde yaşar; Rize’de Çamlıhemşin, Hemşin ve Pazar, Artvin’de ise Hopa, Kemalpaşa ve Borçka’nın bazı köyleri Hemşinlilerin geleneksel yerleşim alanlarıdır.

Hemşinliler iki gruba ayrılarak anlatılır. Rize’deki Hemşinliler Türkçe konuşur. Artvin’deki Hopa Hemşinlileri arasında ise Hemşince de yaşar. Kaynaklar Hemşinceyi Türkçe ve Lazcadan alıntılar içeren bir Batı Ermenicesi diyalekti olarak tanımlar; UNESCO bu dili de tehlikedeki diller arasında sayar. Hemşinliler Hanefi mezhebinden Sünni Müslümandır.

Hemşin kültürünün kalbi yayladır. Yaz başında hayvanlarla birlikte yaylaya çıkılır, sonbaharda köye dönülür. Pokut, Sal, Hazindak, Gito ve Kaçkar eteklerindeki onlarca yayla bu göçün durakları olarak yüzyıllardır kullanılır. Yayla evleri, ahşap ve taştan yapılmış, sisle birlikte bulutların arasında kaybolan küçük yapılardır.

Hemşinlilerin en bilinen geleneklerinden biri yaz ortasında kutlanan Vartavar şenliğidir. Kökleri eski çağlara uzanan bu su şenliğinde yaylada toplanılır, birbirine su serpilir, horon tepilir. Bugün bazı yaylalarda yaşatılan Vartavar, Hemşin yayla kültürünün en renkli günlerinden biridir.

Hemşin müziğinin vazgeçilmez çalgısı tuluma daha aşağıda ayrıca değineceğiz. Hemşin kültürünü yerinde görmek isteyenler için Çamlıhemşin gezilecek yerler ve Pokut Yaylası rehberlerimiz iyi bir başlangıç noktası olacaktır.

Artvin Gürcüleri (Çveneburi): İç Kesimin Kültürü

Karadeniz kültürü yalnızca kıyıdan ibaret değildir. Artvin’in iç kesiminde, Çoruh Nehri ve kollarının oyduğu derin vadilerde yaşayan Gürcüler, Karadeniz kültürünün bu ildeki en köklü parçalarından biridir.

Türkiye Gürcüleri maddesine göre Artvin Gürcüleri geleneksel olarak Merkez, Borçka, Murgul, Şavşat ve Yusufeli ilçelerinde yoğunlaşır. Borçka’ya bağlı Maçahel (Camili) havzası da tarihsel olarak önemli bir Gürcü yerleşim alanıdır. 1922 kayıtlarına göre Artvin’in 63.786 kişilik nüfusunun 21.590’ı Gürcüdür.

Artvin’de konuşulan Gürcüce, dilin güneybatı lehçelerindendir. Artvin’de özellikle İmerhevi lehçesi yaygındır. 1877-1878 savaşından sonra Türkiye’nin farklı bölgelerine göç eden muhacir Gürcüler arasında ise Acara lehçesi kullanılır.

Artvin Gürcüleri kendilerini tanımlamak için “Çveneburi” kelimesini kullanır. Kelimenin sözlük anlamı “bize özgü, ülkemize özgü” demektir. Terim, 1877-1878 savaşından sonra göç eden Gürcülerin kendilerini Gürcistan’daki Gürcülerden ayırmak için benimsediği bir ifadedir.

Gürcü kültürü, Artvin’in iç kesimindeki mimaride, mutfakta ve müzikte belirgin şekilde hissedilir. Taş ve ahşaptan yapılmış iki katlı köy evleri, bal ve süt ürünlerine dayalı mutfak ve çok sesli halk şarkıları bu kültürün öne çıkan öğeleridir.

Maçahel havzasındaki Camili köyleri, 2005’te UNESCO tarafından biyosfer rezervi ilan edilmesiyle hem doğası hem kültürüyle dikkat çeker. Gürcü kültürünün en iyi korunduğu bu vadiyi tanımak isteyenler Macahel Vadisi rehberimize göz atabilir. Şavşat’ın köyleri ve yaylaları için de Şavşat gezilecek yerler yazımızı öneririz.

Artvin’de Hangi Diller Konuşulur?

Artvin, Türkiye’nin dil açısından en çeşitli illerinden biridir. İlin ortak dili Türkçedir ve herkes tarafından konuşulur; bunun yanında üç yerel dil yaşamaya devam eder.

Dikkat çekici bir ayrıntı: Lazca ile Gürcüce aynı dil ailesindendir. Bu iki dili konuşanlar bazı temel kelimelerde benzerlik fark eder; ancak diller karşılıklı olarak anlaşılacak kadar yakın değildir.

Karadeniz kültürünün bu dillerinin hepsinde ortak olan bir durum vardır: genç kuşaklar giderek daha az konuşuyor. Şehirlere göç, eğitim ve medya, yerel dillerin yerini Türkçenin almasını hızlandırıyor. Bu yüzden Karadeniz kültürünün dil mirasını korumaya yönelik derleme çalışmaları, sözlükler ve müzik kayıtları büyük önem taşıyor.

Horon: Karadeniz Kültürünün Ortak Dansı

Eğer Karadeniz kültürünü tek bir görüntüyle anlatmak gerekseydi, bu görüntü muhtemelen kol kola girmiş, titreyerek dans eden bir horon halkası olurdu. Horon, Sinop’tan Gürcistan sınırına kadar Samsun, Ordu, Giresun, Trabzon, Rize, Artvin ve Gümüşhane’de oynanan halk danslarının ortak adıdır.

Horon tek bir dans değildir; bölgeden bölgeye değişen onlarca türü vardır. Sıksara, Düz Horon, Titreme, Deli Horon, Kabak Havası ve Gürcü Horonu en bilinenleridir. Çamlıhemşin yöresinde Rize, Hemşin, Yüksek Hemşin, Papilat, Memetina ve Çarişka gibi adlarla anılan horonlar oynanır. Papilat adının Arhavi’nin bir köyüyle de bağlantılı olması, kültürlerin ne kadar iç içe geçtiğini gösterir.

Horon üç biçimde oynanır: yalnız erkeklerin oynadığı erkek horonu, yalnız kadınların oynadığı kız horonu ve kadın ile erkeğin birlikte oynadığı karma horon. Oyuncular düz bir sıra ya da halka oluşturur; halkanın başında oyunu yöneten “horon başı” figürleri değiştirir ve temponun hızlanacağını işaret eder.

Laz horonunun kendine has özellikleri vardır. Kaynaklara göre Laz horonunda oyuncular türküye sesleriyle katılır, buna karşılık Trabzon horonlarında öne çıkan omuz titretme figürü pek görülmez. Yani Laz horonu, hem dans edilen hem de birlikte söylenen bir oyundur.

Horonu izlemek için en güzel fırsatlar yayla şenlikleri ve festivallerdir. Ancak bir köy düğününde, tulumun ilk notalarıyla birlikte herkesin kendiliğinden halkaya katıldığı anı görmek, Karadeniz kültürünün en sahici deneyimlerinden biridir. Misafirler de çekinmeden halkaya davet edilir; adımları bilmeseniz bile yanınızdakilerin omzundan tutup ritme uymanız yeterlidir.

Tulum ve Kemençe: Karadeniz Kültürünün İki Sesi

Karadeniz kültürünün müziği iki çalgının etrafında şekillenir: tulum ve kemençe. Kaynaklara göre kemençe daha çok kıyı ve batı kesimlerde, tulum ise doğu kesimlerde yaygındır. Bu ayrım kabaca Rize’nin Çayeli ilçesi civarından geçer: Çayeli’nin doğusunda, Arhavi de dahil olmak üzere horon tulumla, batısında ise kemençeyle oynanır.

Tulum, keçi derisinden yapılmış bir hava torbası ile buna bağlı iki sıra delikli bir nağmelikten oluşan gaydaya benzer bir çalgıdır. Çalgıcı torbayı üfleyerek doldurur, kolunun baskısıyla sürekli bir ses akışı sağlar. Ortaya çıkan ses, açık havada vadiden vadiye yankılanacak kadar güçlüdür.

Tulum, Lazlar için ayrı bir anlam taşır: kaynaklarda tulum “Lazların ulusal sazı” olarak tanımlanır. Hemşinliler için de durum farklı değildir; Hemşin yaylalarında tulum olmadan bir şenlik düşünülemez. Doğu Karadeniz’de tulum, düğünlerin, yayla şenliklerinin ve bayramların vazgeçilmezidir.

Kemençe ise armut biçimli gövdesi, kısa sapı ve üç teliyle yay ile çalınan bir çalgıdır. Hüzünlü ve keskin sesiyle Trabzon ve Rize’nin batı kesimlerinde horonun ana çalgısıdır. Kemençe Lazlarla da özdeşleşmiş bir halk çalgısıdır ve bazı Laz köylerinde tulumla birlikte çalınır. Bunların yanında kaval, davul-zurna, klarnet ve son yıllarda akordeon da Karadeniz müziğinde yer alır.

Karadeniz kültürünün müzik mirası yalnızca çalgılardan oluşmaz; atma türküler ve maniler de bu mirasın önemli bir parçasıdır. Düğünlerde ve yaylalarda karşılıklı söylenen maniler, Karadeniz kültürünün hazırcevap mizahını ve gündelik hayatını yansıtır.

Karadeniz Mutfağı: Hamsi, Karalahana ve Muhlama

Karadeniz kültürünün sofraya yansıyan yüzü, sade ama doyurucu bir mutfaktır. Laz mutfağı, kaynakların ifadesiyle ağırlıklı olarak karalahana, hamsi ve süt ürünlerinden yapılan yemeklerden oluşur. Bu üç malzeme, dik yamaçlarda yetişen sebzeyi, denizin bereketini ve yayladaki hayvancılığı bir araya getirir.

Hamsi, Karadeniz kültüründe neredeyse bir semboldür. Kış aylarında kıyıya vuran hamsi tavada kızartılır, buğulanır, pilavla fırına verilir. Hamsili pilav, ince hamsilerle kaplanıp fırında pişirilen pirinç pilavıdır ve bölgenin özel günlerinin vazgeçilmezidir. Hamsi, tatlıdan ekmeğe kadar akla gelebilecek her yemekte kullanılır.

Karalahana ise Karadeniz bahçelerinin en dayanıklı sebzesidir. Karalahana çorbası, kavurması ve sarması bölge mutfağının temelidir. Kaynaklarda Laz mutfağının önemli yemekleri arasında lahana ezmeleri, hamsili pilav ve Laz böreği sayılır.

Süt ürünleri tarafında muhlama (kuymak) öne çıkar. Tereyağında eritilen peynir ve mısır unuyla yapılan muhlama, sıcak servis edilir ve ekmekle birlikte yenir. Yayla tereyağı, çökelek ve tel peyniri de Karadeniz kahvaltılarının temel öğeleridir.

Laz böreği, ince yufka katları arasına muhallebi konularak fırında pişirilen ve şerbetle tatlandırılan bir tatlıdır; Karadeniz kültürünün en bilinen lezzetlerindendir. Arhavi ve çevresinde kestane balı, mısır ekmeği ve fındıklı tatlılar da sofraların önemli parçalarıdır.

Artvin mutfağının yöresel lezzetlerini daha ayrıntılı keşfetmek için Artvin’de ne yenir rehberimize, bölgenin ünlü balı için de Arhavi kestane balı yazımıza göz atabilirsiniz.

Çay Kültürü ve Gündelik Hayat

Bugün Karadeniz denildiğinde akla gelen yemyeşil çay bahçeleri, aslında Karadeniz kültürünün oldukça yeni bir parçasıdır. Çay tarımı 20. yüzyılda yaygınlaşmış, kısa sürede Rize ve Artvin kıyısının ekonomisini ve manzarasını değiştirmiştir. Arhavi’de de ekonomi çay, fındık ve kivi tarımına dayanır; ilçede birden fazla çay fabrikası bulunur.

Çay toplama mevsimi, Karadeniz kültürünün gündelik hayatına damgasını vurur. Mayıs ayından itibaren yamaçlarda sırtında sepetle çay toplayan kadınlar, makaslarla çalışan aileler ve köy yollarında yaş çay taşıyan kamyonetler bölgenin her yerinde görülür. Çay toplama dönemi, gurbetteki aile bireylerinin de köye döndüğü, imece ruhunun en çok hissedildiği zamandır.

Çayın demlenmesi de bölgede ciddiye alınan bir iştir. Yöre ustalarına göre iyi bir Karadeniz çayı aceleye getirilmez; kuru çay önce yıkanır, sonra uzun süre kısık ateşte demlenmeye bırakılır. Misafire ince belli bardakta, tavşan kanı renginde çay ikram etmek Karadeniz kültüründe ağırlamanın ilk adımıdır.

İmece, Karadeniz kültürünün gündelik hayattaki en güçlü değerlerinden biridir. Ev yapımında, fındık toplamada, yayla yolunun açılmasında köylüler birbirine yardım eder; iş bittiğinde ise hep birlikte sofraya oturulur. Dik arazide tek başına yaşamanın zorluğu, dayanışmayı bu toplulukların temel ilkesi hâline getirmiştir.

Mimari: Serender, Ahşap Evler ve Taş Konaklar

Karadeniz kültürünün en kalıcı izlerinden biri mimaridir. Bol yağış, dik yamaçlar ve ormanlarla çevrili bir coğrafya, bölge insanını ahşap ve taşı ustalıkla kullanmaya yöneltmiştir.

Doğu Karadeniz köy evleri genellikle iki katlıdır. Alt kat taştan örülür ve ahır ya da depo olarak kullanılır; üst kat ise ahşaptan yapılır ve yaşam alanıdır. Yamaca oturan evler, araziye uyum sağlayacak şekilde konumlandırılır; geniş saçaklar evi yağmurdan korur.

Serender, Karadeniz kültürünün en özgün yapılarından biridir. Dört ahşap direk üzerine yükseltilmiş, havadar bir ambar olan serender, mısır ve diğer ürünlerin nemden ve fareden korunması için kullanılır. Direklerin üst kısmındaki yassı taş ya da ahşap levhalar, kemirgenlerin ambara tırmanmasını engeller.

Artvin’in iç kesimlerinde ise Gürcü mimarisinin etkisiyle taş yapıların ağırlığı artar. Tarihî kemer köprüler, taş kiliseler ve kaleler bu katmanlı geçmişin tanıklarıdır. Bölgenin köprü mirası için Artvin tarihi köprüler rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Arhavi’nin Kamilet Vadisi’nde bulunan Mençuna Konakları da bu mimari geleneğe saygıyla tasarlanmıştır. Ahşap bungalovlar ve taş konaklar, vadiye uyumlu bir şekilde yamaca yerleştirilmiş ve Karadeniz evlerinin sıcaklığını modern konforla birleştirmiştir.

Yayla Kültürü, Şenlikler ve Festivaller

Yayla, Karadeniz kültürünün yazlık evidir. Yaz başında hayvanlarla birlikte yaylaya çıkılır, yaz boyunca otlaklarda hayvancılık yapılır, tereyağı ve peynir üretilir; sonbaharda ise köye dönülür. Bu mevsimlik göç, yüzyıllardır bölge insanının yaşam ritmini belirlemiştir.

Yayla göçünün bugün en canlı hâli yayla şenlikleridir. Yaz aylarında Doğu Karadeniz’in onlarca yaylasında şenlikler düzenlenir; horon tepilir, tulum çalınır, uzak şehirlerde yaşayan aileler bu şenliklerde buluşur. Artvin’deki şenliklerin ayrıntılı takvimini Artvin yayla şenlikleri rehberimizde bulabilirsiniz.

Artvin’in en büyük şenliği, her yıl haziran sonu ile temmuz başı arasında düzenlenen Kafkasör Kültür, Turizm ve Sanat Festivali’dir. Festivalin en ilgi çeken etkinliği boğa güreşleridir. Ayrıntılar için Kafkasör Festivali yazımıza bakabilirsiniz.

Kıyıda ise Arhavi Kültür ve Sanat Festivali öne çıkar. İlk kez 1973’te düzenlenen festival, 1980 sonrasında üç yıllık bir aradan sonra 1985’te yeniden başlamış ve bugün uluslararası bir halk dansları festivaline dönüşmüştür. 52. festival 2026’da 20-23 Ağustos tarihleri arasında düzenlendi. Festivalin tarihi ve programı için Arhavi Festivali rehberimizi inceleyebilirsiniz. Güncel duyurular ise Arhavi Belediyesi festival sayfasında yayımlanır.

Festivaller ve şenlikler, Karadeniz kültürünün bütün katmanlarını aynı meydanda görme fırsatı sunar: Laz horonu, Hemşin tulumu, Gürcü şarkıları ve Karadeniz Türklerinin kemençesi aynı gün, aynı sahnede buluşur.

Atmaca Avı: Kaybolmaya Yüz Tutan Bir Gelenek

Karadeniz kültürünün en ilginç ama bugün en tartışmalı geleneklerinden biri atmacacılıktır. Arhavi, Hopa ve Kemalpaşa’da yaygın olan bu gelenekte, sonbaharda göç eden atmacalar özel ağlarla yakalanır, bir süre bakılıp eğitilir ve bıldırcın avında kullanılır; sezon sonunda ise doğaya geri salınır.

Arhavi ve çevresi, yırtıcı kuşların ana göç yollarından birinin üzerindedir. Bu nedenle atmaca sezonu her yıl yaklaşık ağustos ile kasım arasında yaşanır. Atmacayı ağa çekmek için “gayço” adı verilen küçük bir yem kuşu kullanılır. Gelenek kuşaktan kuşağa aktarılmış, atmacacılık, Karadeniz kültüründe kahvehane sohbetlerinin ve türkülerinin konusu olmuştur.

Ancak son yıllarda bu gelenek ciddi bir dönüm noktasına geldi. Yem kuşu olarak kullanılan kızılsırtlı örümcekkuşunun avlanmasına izin veren düzenleme Danıştay kararıyla iptal edildi. Bu karar, Artvin, Rize ve Trabzon’da yüzyıllardır sürdürülen atmacacılığın pratikte durma noktasına gelmesine yol açtı ve bölgede tartışmalara neden oldu.

Doğa koruma kuruluşları yabani kuşların yakalanmasının türlere zarar verebileceğine dikkat çekerken, gelenekseverler atmacacılığın kuşları öldürmeyen, sonunda doğaya geri salan, Karadeniz kültürüne ait bir miras olduğunu savunuyor. Konunun geleceği belirsiz; ancak atmacacılık, Karadeniz kültürünün doğayla kurduğu yakın ilişkinin tarihî bir örneği olarak anlatılmaya devam ediyor.

Sözlü Gelenek: Mani, Atma Türkü ve Karadeniz Mizahı

Karadeniz kültürü, yazıdan çok sözle yaşayan bir kültürdür. Yüzyıllar boyunca bilgi, tarih ve duygu; maniler, atma türküler, ninniler ve hikâyeler aracılığıyla kuşaktan kuşağa aktarıldı. Lazcanın uzun süre yazıya geçirilmemiş olması da bu sözlü geleneğin gücünü artırdı.

Mani, dört dizeden oluşan ve genellikle karşılıklı söylenen kısa bir şiir türüdür. Karadeniz kültüründe maniler düğünlerde, çay toplarken, yaylada hayvan otlatırken ve imece sırasında söylenir. Bir kişi maniye başlar, karşısındaki aynı ölçüde cevap verir; bu atışma bazen saatlerce sürer.

Atma türkü ise doğaçlama söylenen türkülerdir. Tulumcu ya da kemençeci çalarken türkücü, o anki duruma, düğün sahiplerine veya orada bulunanlara göre yeni dizeler uydurur. Bu doğaçlama yeteneği, Karadeniz kültüründe hazırcevaplığın ve mizahın bir sanat dalı olarak görülmesinin göstergesidir.

Karadeniz mizahı ülke genelinde fıkralarla tanınır; ancak bölge insanının kendi mizahı fıkralardaki tiplemeden çok daha incedir. Gündelik hayatın zorluklarını, dik yamaçları, bitmeyen yağmuru ve gurbeti hafife alan bu mizah, Karadeniz kültürünün dayanıklılığının da bir parçasıdır.

Ninniler ve ağıtlar ise sözlü geleneğin daha hüzünlü yüzünü oluşturur. Lazca ve Hemşince ninniler, bu dillerin en iyi korunmuş örnekleri arasındadır. Pek çok dil araştırmacısı, kaybolmakta olan dilleri kayıt altına alırken işe yaşlı kadınların ninnilerinden başlar.

Doğayla İç İçe Bir Kültür: Arıcılık, Orman ve Gurbet

Karadeniz kültürü, doğanın sunduğu imkânlar ve dayattığı zorluklar etrafında şekillenmiştir. Dik yamaçlar geniş tarlalara izin vermediği için bölge insanı ormandan, dereden, yayladan ve arıdan geçimini sağlamayı öğrenmiştir.

Arıcılık, Artvin’de Karadeniz kültürünün önemli bir parçasıdır. Borçka’nın Maçahel havzası, saf Kafkas arısının korunduğu bölgelerden biri olarak bilinir. Arhavi ve çevresinde ise kestane ormanlarından elde edilen koyu renkli, hafif acımsı kestane balı üretilir. Ağaç kovanlar, bazı köylerde hâlâ ayıdan korunmak için yüksek dallara asılır.

Orman, Karadeniz kültüründe hem geçim kaynağı hem de yaşam alanıdır. Kayın, gürgen, kestane ve ladin ağaçlarından elde edilen kereste evlerin, serenderlerin ve yayla evlerinin malzemesidir. Ormandan toplanan mantarlar, yabani meyveler ve otlar mutfağın vazgeçilmezleridir.

Dereler ise hem içme suyu hem de enerji kaynağı oldu. Eski su değirmenleri mısırı una çevirdi; derelerde alabalık tutuldu. Arhavi’nin Kamilet Deresi gibi vadiler bugün hâlâ bu doğa ile iç içe yaşamın izlerini taşır.

Karadeniz kültürünün bir diğer belirleyici yönü gurbettir. Toprağın kısıtlı olması, bölge insanını yüzyıllardır büyük şehirlere ve yurt dışına çalışmaya göndermiştir. Ancak gurbetçiler köyle bağlarını hiç koparmaz; yaz aylarında yaylalara, şenliklere ve festivallere dönen kalabalıklar bunun en açık göstergesidir. Arhavi Festivali’nin gurbetteki Arhavililerin yıllık buluşmasına dönüşmesi de bu bağın bir sonucudur.

Karadeniz Kültüründe Eğitim: Artvin’den Güncel Rakamlar

Karadeniz kültüründe eğitim, gurbetle birlikte köyden çıkışın en önemli yolu olarak görülmüştür. Dik arazide sınırlı toprağa sahip aileler, çocuklarını okutmayı geleceğe yapılan en güvenli yatırım saymıştır. Bölgeden yetişen öğretmen, doktor ve mühendis sayısının fazlalığı sık sık dile getirilir.

Peki rakamlar ne söylüyor? TÜİK verilerine göre Artvin’de ortalama eğitim süresi 2023’te 9,2 yıl, 2024’te 9,3 yıldır. Aynı yıl Türkiye ortalaması 9,5 yıldır. Yani “Artvin eğitimde Türkiye’nin en üstünde” şeklindeki yaygın kanı güncel verilerle desteklenmez; Artvin ortalamaya yakın bir konumdadır.

Okuryazarlıkta ise tablo olumludur. 2024 verilerine göre Artvin’de 6 yaş üstü 159.715 kişiden 3.621’i okuma yazma bilmemektedir; bu da yaklaşık yüzde 97,7’lik bir okuryazarlık oranına karşılık gelir. 2023’te ilde 27.011 üniversite mezunu bulunmaktadır.

Verilerin dikkat çeken yönü cinsiyet farkıdır. 2023’te Artvin’de erkeklerin ortalama eğitim süresi 10,2 yıl iken kadınlarda 8,2 yıldır; okuma yazma bilmeyen 3.624 kişinin 3.170’i kadındır. Bu fark büyük ölçüde kırsal kesimdeki yaşlı kuşaktan kaynaklanır. Genç kuşaklarda ise kız ve erkek çocukların okullaşma oranları birbirine yaklaşmıştır.

Karadeniz kültürünün dil mirası açısından eğitim iki yönlü bir etki yaratmıştır. Okullaşma, Türkçenin yaygınlaşmasını ve yerel dillerin gençler arasında azalmasını hızlandırmıştır. Öte yandan 2013’ten itibaren okullarda Lazca seçmeli dersin açılması, eğitimin bu dilleri yaşatmak için de bir araç olabileceğini göstermiştir.

Karadeniz Kültürünü Yerinde Yaşamak İçin Öneriler

Karadeniz kültürünü kitaplardan okumak bir şeydir, yerinde yaşamak bambaşka. Bölgeye gelen misafirlere şu önerileri yapıyoruz:

• Festival dönemini hedefleyin: Haziran sonu ile ağustos sonu arası yayla şenlikleri ve festivallerin en yoğun olduğu dönemdir. Kafkasör ve Arhavi festivalleri bu dönemde düzenlenir.
• Köy yollarına sapın: Kültür, ilçe merkezlerinden çok köylerde yaşar. Arhavi’nin Kamilet Vadisi, Hopa’nın yukarı köyleri ve Borçka’nın Maçahel havzası iyi başlangıç noktalarıdır.
• Yerel pazarları gezin: Haftalık pazarlar, köylerden inen üreticilerin peynir, tereyağı, bal ve mısır ununu sattığı, Lazca ve Gürcücenin hâlâ duyulduğu yerlerdir.
• Yöresel kahvaltı yapın: Muhlama, yayla tereyağı ve kestane balıyla kurulan bir kahvaltı, Karadeniz kültürünün sofradaki özeti gibidir.
• Birkaç yerel kelime öğrenin: Lazca bir selam ya da teşekkür, yerel halkla aranızdaki mesafeyi hemen kapatır.
• Saygılı olun: Fıkralardaki “Karadenizli” tiplemesini gerçek insanlara uygulamaktan kaçının; her topluluğun kendi kimliğine ve diline saygı gösterin.
• Müzeleri ziyaret edin: Dikyamaç Yaşam Tarzı Müzesi gibi yerel girişimler, Karadeniz kültürünün gündelik yaşamını tanıtır.

Doğu Karadeniz’i tek seferde gezmek isteyenler için Karadeniz gezi rehberi yazımızda rotaları, ulaşım bilgilerini ve mevsim önerilerini bir araya getirdik. Hopa ve çevresindeki kültür noktaları için Hopa gezilecek yerler, Borçka için Borçka gezilecek yerler rehberlerimize de göz atabilirsiniz.

Karadeniz Kültürünün Merkezinde Konaklama: Mençuna Konakları

Karadeniz kültürünü yerinde deneyimlemek isteyenler için Arhavi, coğrafi olarak ideal bir üs noktasıdır. Lazların yaşadığı kıyı köylerine, Hemşin yaylalarına ve Gürcü köylerinin bulunduğu iç vadilere buradan kolayca ulaşılır.

Mençuna Konakları, Arhavi’nin Kamilet Vadisi’nde, 90 metre yükseklikten dökülen Mençuna Şelalesi’nin karşısında yer alır. Arhavi merkeze yaklaşık 15 kilometre uzaklıktaki tesiste 32 m² büyüklüğünde, 4+1 kişilik bungalov suitler ve 2 kişilik taş konak odaları bulunur. Her bungalovun şelaleye bakan bir balkonu vardır.

Tesisin yeni restoranında, yere kadar inen giyotin camların ardında şelale ve Kamilet Deresi manzarasıyla yöresel kahvaltı sunulur. Sofrada tereyağında yumurta, muhlama, minci tava, peynir tava ve sigara böreği gibi sıcak yemekler yer alır. Kahvaltı konaklamaya dahildir. Ayrıntılar için Arhavi kahvaltı rehberimize bakabilirsiniz.

Mençuna Konakları 21 Mart ile 30 Kasım arasında hizmet verir; aralık, ocak ve şubat aylarında kapalıdır. Festival dönemlerinde Arhavi’de konaklama hızla dolduğu için erken rezervasyon önerilir. Vadiye ulaşım için Kamilet Vadisi nerede, nasıl gidilir ve Mençuna Şelalesi nerede, nasıl gidilir yazılarımızı inceleyebilirsiniz.

Karadeniz Kültürü Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Sonuç: Karadeniz Kültürü Tek Bir Renk Değil, Bir Mozaiktir

Karadeniz kültürü, dışarıdan bakıldığında tek tip görünse de içine girdikçe katman katman açılan bir mozaiktir. Lazların tulumu ve Lazcası, Hemşinlilerin yayla göçü ve Vartavar’ı, Artvin Gürcülerinin Çveneburi kimliği ve İmerhevi lehçesi, Karadeniz Türklerinin kemençesi ve atma türküleri bu mozaiğin parçalarıdır.

Bu topluluklar yüzyıllardır aynı vadilerde, aynı yaylalarda, aynı pazarlarda yan yana yaşadı. Ortaya çıkan ortak Karadeniz kültürü; horonun halkasında, hamsili pilavın tepsisinde, serenderin direklerinde ve çay bahçelerinin yamaçlarında yaşamaya devam ediyor.

Dillerin giderek azalan konuşanları ve atmacacılık gibi geleneklerin belirsiz geleceği, bu mirasın kırılganlığını da hatırlatıyor. Karadeniz kültürünü yerinde görmek, onu yaşayanlarla tanışmak ve hikâyelerini dinlemek, bu mirasın yaşamasına katkı sunmanın en güzel yoludur.

Bir sonraki Karadeniz yolculuğunuzda festivallere katılın, köy yollarına sapın, bir Laz teyzeye selam verin ve günün sonunu Kamilet Vadisi’nde, şelale sesiyle dinlenerek tamamlayın.